Zastava Republike Bosne i Hercegovine sa zlatnim ljiljanima jedan je od najprepoznatljivijih simbola moderne historije Bosne i Hercegovine. Bila je službena državna zastava od 1992. do 1998. godine, u periodu kada je Bosna i Hercegovina međunarodno priznata kao nezavisna država i primljena u Ujedinjene nacije. Iako više nije zvanična državna zastava, ona i danas ima snažno historijsko, kulturno i identitetsko značenje za veliki broj građana.
U posljednje vrijeme u Republici Srpskoj pojavile su se inicijative kojima se traži zabrana isticanja ove zastave ili kažnjavanje osoba koje je javno nose. Zagovornici takvih prijedloga tvrde da zastava predstavlja ratni simbol i da njeno isticanje može izazvati narušavanje javnog reda i mira. Međutim, pravni stručnjaci ističu da sama politička ili emotivna percepcija nekog simbola nije dovoljna da bi njegova upotreba bila zakonski zabranjena.
Šta kaže dosadašnja sudska praksa?
Jedan od najvažnijih argumenata protiv zabrane jeste dosadašnja sudska praksa u Bosni i Hercegovini.
Godine 2018. Osnovni sud u Banjoj Luci oslobodio je Sejfudina Tokića optužbi koje su se odnosile na isticanje zastave Republike BiH sa ljiljanima. Sud nije prihvatio tvrdnju da samo pokazivanje zastave predstavlja krivično djelo ili širenje nacionalne mržnje.
Slično je odlučio i Viši sud u Doboju u predmetu Nihada Aličkovića, zaključivši da nošenje zastave sa ljiljanima samo po sebi nije prekršaj prema važećim zakonima Republike Srpske. Ove presude predstavljaju važan pravni presedan jer pokazuju da sudovi razlikuju samo isticanje historijskog simbola od stvarnog narušavanja javnog reda ili izazivanja nasilja.
Može li entitet zabraniti historijsku zastavu?
Prema mišljenju brojnih stručnjaka za ustavno pravo, pitanje nije jednostavno. Entitet može donositi propise koji uređuju javni red i mir, ali ne može donositi zakone koji bi bili u suprotnosti sa Ustavom Bosne i Hercegovine, Evropskom konvencijom o ljudskim pravima ili odlukama domaćih sudova.
Pravni stručnjaci navode da bi potpuna zabrana zastave Republike BiH vjerovatno bila osporena pred Ustavnim sudom Bosne i Hercegovine. Posebno se naglašava činjenica da je riječ o zastavi međunarodno priznate države koja je bila zvanični državni simbol u periodu od 1992. do 1998. godine.
Sloboda izražavanja
Evropski sud za ljudska prava u više svojih odluka naglašava da je sloboda izražavanja jedno od osnovnih demokratskih prava. Čak i kada određeni simbol kod dijela javnosti izaziva negativne emocije ili kontroverze, samo njegovo javno isticanje ne znači automatski narušavanje javnog reda.
To ne znači da su svi simboli apsolutno zaštićeni, ali svako ograničenje mora biti jasno propisano zakonom, imati legitiman cilj i biti proporcionalno. Upravo zbog toga mnogi pravnici smatraju da bi opšta zabrana zastave s ljiljanima teško mogla proći test ustavnosti.
Zašto ipak dolazi do kažnjavanja?
Iz Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srpske naveli su da su pojedini prekršajni nalozi izdavani na osnovu Zakona o javnom redu i miru, uz obrazloženje da je u konkretnim slučajevima postojala procjena mogućeg narušavanja javnog reda ili izazivanja uznemirenosti građana.
Međutim, upravo su brojni sudovi kasnije odbacivali takve naloge kada nisu pronašli dovoljno dokaza da je samo isticanje zastave predstavljalo prekršaj ili krivično djelo. To pokazuje razliku između policijskog postupanja na terenu i konačne sudske odluke.
Politička dimenzija
Ne treba zanemariti da je ovo pitanje mnogo više političko nego pravno. Za jedne građane ljiljani predstavljaju simbol nezavisnosti Bosne i Hercegovine i njenog međunarodnog priznanja. Za druge imaju potpuno drugačije značenje zbog ratnih iskustava devedesetih godina.
Upravo zbog tih različitih tumačenja svaka rasprava o zabrani simbola vrlo brzo prerasta u političku debatu. Zbog toga mnogi analitičari smatraju da bi eventualna zabrana dodatno produbila političke podjele umjesto da doprinese smirivanju tenzija.
Šta bi se dogodilo ako bi zabrana bila usvojena?
Ukoliko bi Narodna skupština Republike Srpske usvojila zakon kojim bi bila uvedena opšta zabrana isticanja zastave Republike BiH sa ljiljanima, gotovo je sigurno da bi uslijedile apelacije pred Ustavnim sudom Bosne i Hercegovine, kao i moguće obraćanje međunarodnim institucijama zbog zaštite ljudskih prava.
Pravni stručnjaci smatraju da bi konačnu riječ upravo imao Ustavni sud BiH, koji bi ocjenjivao da li je takva zabrana u skladu sa Ustavom Bosne i Hercegovine i Evropskom konvencijom o ljudskim pravima.
Zaključak
Na osnovu važeće sudske prakse i mišljenja brojnih pravnih stručnjaka, može se zaključiti da trenutno ne postoji jasan pravni osnov za opštu zabranu zastave Republike Bosne i Hercegovine sa ljiljanima u Republici Srpskoj. Iako policija u pojedinim slučajevima može reagovati kada procijeni da postoji opasnost od narušavanja javnog reda i mira, domaći sudovi su više puta zaključili da samo isticanje ove zastave nije ni prekršaj ni krivično djelo.
Zbog toga ostaje otvoreno pitanje da li bi eventualni novi zakon mogao opstati pred ustavnom i međunarodnom pravnom kontrolom. Dosadašnja praksa sugeriše da bi svaka opšta zabrana bila predmet ozbiljnog pravnog preispitivanja, dok će političke rasprave o simbolima vjerovatno ostati dio šireg društvenog dijaloga u Bosni i Hercegovini.
